କଟକ, ୧୭ ଅକ୍ଟୋବର: ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ର ଝଲକ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରର ଚମକ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ତୋରଣ, ରଙ୍ଗିନ ଆଲୋକସଜ୍ଜା ଓ ଭବ୍ୟ ଭସାଣି ଶୋଭାଯାତ୍ରା ପାଇଁ କଟକର ଦଶହରା ସାରା ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ବହନ କରେ। ତେବେ ଏହି ଉତ୍ସବର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆକର୍ଷଣ ପଛରେ ରହିଛି ଏକ ବିଶାଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ଚିତ୍ର। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କଟକରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ବ୍ୟବସାୟ, ରୋଜଗାର ଓ ଆର୍ଥିକ କାରବାରର ଏକ ବଡ଼ ପରିବେଶ। ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମଣ୍ଡପ ସାଜସଜ୍ଜା, ତୋରଣ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଲୋକ, ସୁନାରୁପା ଅଳଙ୍କାର, ପୋଷାକ, ମିଠା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପରିବହନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଶହରା ବଜାରକୁ ନୂଆ ଗତି ମିଳିଥାଏ। ଚଳିତବର୍ଷ କଟକର ଦଶହରାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋଟ ଆର୍ଥିକ କାରବାର ୩୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଆକଳନ କରାଯାଉଛି।
ସହରର ୧୭୦ରୁ ଅଧିକ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ମା’ଙ୍କ ଆରାଧନା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ସାଜସଜ୍ଜା ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ଭିଡ଼ ଦଶହରାର ବ୍ୟାପକତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଛି। କଟକର ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ଏହି ଉତ୍ସବର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଆକର୍ଷଣ। ସହରରେ ପ୍ରାୟ ୩୮ଟି ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ଥିବାବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟବହୃତ ସୁନାରୁପା ଅଳଙ୍କାରର ମୋଟ ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଏ। ତେବେ ଏହି ମୂଲ୍ୟ ଚଳିତବର୍ଷର ଖର୍ଚ୍ଚ ନୁହେଁ; ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ପୂଜା କମିଟିଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ଅଳଙ୍କାରର ଆନୁମାନିକ ମୂଲ୍ୟ। ଏହି ମେଢ଼ଗୁଡ଼ିକର ସଫେଇ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କମିଟିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷାଧିକ ଟଙ୍କା ବ୍ୟୟ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାରକସି କାରିଗରୀ ଓ ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ କଟକର ପାରମ୍ପରିକ କଳା ଓ କାରିଗରୀର ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ପୂଜା ଆୟୋଜନର ଆକାର ଓ ବ୍ୟୟକୁ ଆଧାର କରି କଟକର ପୂଜା କମିଟିଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଛି। ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ଥିବା ଅନେକ ପୂଜା କମିଟି ଏ’ ଗ୍ରେଡ୍ରେ ରହିଛନ୍ତି। ପ୍ରାୟ ୨୦ଟି ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ସମ୍ପନ୍ନ ପୂଜା କମିଟିର ବଜେଟ୍ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରହୁଥିବା କୁହାଯାଉଛି। ଅନ୍ୟ ମଣ୍ଡପଠାରୁ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେବା ପାଇଁ ତୋରଣ, ଆଲୋକସଜ୍ଜା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ କମିଟିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅର୍ଥ ବ୍ୟୟ କରନ୍ତି। ଖାନନଗର, ତୁଳସୀପୁର, ଶିଖରପୁର ଓ ମାଲଗୋଦାମ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ପୂଜା କମିଟି କେବଳ ତୋରଣ ନିର୍ମାଣରେ ୧୦ରୁ ୧୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟୟ କରିଥାନ୍ତି। ଆଧୁନିକ କଳାକୌଶଳ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଡିଜାଇନ୍ ଓ ବିଶାଳ ଆକୃତିର ତୋରଣ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ସହ ଅନେକ କାରିଗରଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଜଗାରର ଅବସର ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଆଲୋକସଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ପୂଜା ବଜେଟ୍ର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ। ଅନେକ ମଣ୍ଡପରୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାସ୍ତାରେ ଆଲୋକର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଆଲୋକିତ ତୋରଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଆଲୋକ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏଥିପାଇଁ ପୂଜା କମିଟିଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ଲକ୍ଷରୁ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖର୍ଚ୍ଚ କରନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନୀୟ କାରିଗରଙ୍କ ସହ କୋଲକାତାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକସଜ୍ଜା କର୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳରେ ପୂଜା ଅବସରରେ ଅନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ଶ୍ରମ ଓ ସେବା ବଜାରରେ ମଧ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ଗତିବିଧି ବଢ଼ିଥାଏ।
ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ଭସାଣି ଶୋଭାଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ପୂଜାର ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ସପ୍ତମୀରୁ ଦଶମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ପୂଜା କମିଟି ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମେଲୋଡି ଓ ସଙ୍ଗୀତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଓଲିଉଡ୍ର ଲୋକପ୍ରିୟ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଓ କଳାକାରଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ଗୋଟିଏ ରାତିରେ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ବ୍ୟୟ ହେଉଥିବା କୁହାଯାଉଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭସାଣି ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ବ୍ୟାଣ୍ଡ୍ ପାର୍ଟି, ପାରମ୍ପରିକ ହାତବାଜା, ଲାଇଟ୍ ଗେଟ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆୟୋଜନକୁ ମିଶାଇ ପ୍ରତି କମିଟି ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା କିମ୍ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟୟ କରିଥାଏ। କେତେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାଦ୍ୟଦଳ ଓ ବଲାଙ୍ଗୀର ବାଜା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷାଧିକ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡ଼େ।
ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜାବିଧି, ଭୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଆୟୋଜନ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଜେଟ୍ର ଅଂଶ। ସପ୍ତମୀରୁ ଦଶମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା ଖର୍ଚ୍ଚ ସହ ମାଛଭୋଗ, ଦହିପଖାଳ ଓ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲରୁ ଅଧିକ ଲଡୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭଳି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ବିପୁଳ ଅର୍ଥ ବ୍ୟୟ ହୁଏ। ଏସବୁକୁ ମିଶାଇ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ପୂଜା କମିଟିର ମୋଟ ବଜେଟ୍ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାରେ ପହଞ୍ଚୁଛି। ଏହି ଖର୍ଚ୍ଚ କେବଳ ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନରେ ସୀମିତ ରହେ ନାହିଁ; ଏହା ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଛି ଶତାଧିକ ଛୋଟ ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃତ୍ତିରେ ନିୟୋଜିତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବିକା।
ଦଶହରା ଆସିଲେ କଟକର ବଜାର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ବଦଳିଯାଏ। ପୋଷାକ, ଜୋତା, ଅଳଙ୍କାର, ଘରୋଇ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଉପହାର କିଣାକିଣି ପାଇଁ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଭିଡ଼ ବଢ଼େ। କଟକ ରାଜ୍ୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପୋଷାକ ହୋଲସେଲ୍ ବଜାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୋଷାକ ଯୋଗାଣ ହୋଇଥାଏ। ବ୍ୟବସାୟୀ ସଂଘରୁ ମିଳିଥିବା ସୂଚନା ଅନୁସାରେ, ଦଶହରାଠାରୁ କାଳୀପୂଜା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହରରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ କୋଟି ଟଙ୍କାର ପୋଷାକ କାରବାର ହୋଇଥାଏ। ପର୍ବ ପୂର୍ବରୁ ରାୟପୁର, କୋଲକାତା ଓ ସୁରଟ ଭଳି ସହରରୁ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନୂଆ ଡିଜାଇନ୍ର ପୋଷାକ ଆଣି ମହଜୁଦ ରଖନ୍ତି, ଯାହା ହୋଲସେଲ୍ ଓ ଖୁଚୁରା ବଜାରକୁ ସକ୍ରିୟ କରେ।
ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ବ୍ୟବସାୟ, ଫୁଲ, ଫଳ, ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ରାସ୍ତାକଡ଼ର ଅସ୍ଥାୟୀ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦଶହରାରେ ଅଧିକ ଗ୍ରାହକ ପାଆନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟପେୟ, ମିଠା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବ୍ୟବସାୟକୁ ମିଶାଇ ତିନି କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ କାରବାର ହେଉଥିବା ଆକଳନ କରାଯାଉଛି। ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛୋଟ ଦୋକାନୀ, ଖାଦ୍ୟ ଷ୍ଟଲ୍ ଓ ଖେଳନା ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକେ ଏହି ଋତୁକାଳୀନ ବଜାରରୁ ଆୟ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ପୂଜାମଣ୍ଡପ ଓ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ନିକଟରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଦୋକାନ ଖୋଲୁଥିବା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମୟ ଅଧିକ ବିକ୍ରିର ଆଶା ନେଇ ଆସେ।
ଦଶହରାର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟବସାୟ କାରବାରରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ମୂର୍ତ୍ତି କାରିଗର, ବାଉଁଶ ଓ କପଡ଼ା କାରିଗର, ରଙ୍ଗମିସ୍ତ୍ରି, ବିଦ୍ୟୁତ୍ କର୍ମଚାରୀ, ଶ୍ରମିକ, ପରିବହନ କର୍ମଚାରୀ, ସାଉଣ୍ଡ୍ ଅପରେଟର, ଆଲୋକସଜ୍ଜା କର୍ମୀ ଓ ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ରୋଜଗାରର ଏକ ବଡ଼ ଅବସର। ଏହା ସହ ହୋଟେଲ୍, ଯାତାୟାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ଉତ୍ସବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଅନେକ ଅସ୍ଥାୟୀ କାମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବାରୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଶ୍ରମ ବଜାର ମଧ୍ୟ ଲାଭବାନ ହୁଏ।
କଟକ ଦଶହରାର ଏହି ଚିତ୍ର ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ସହରର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଗତି ଦେଉଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଋତୁକାଳୀନ ଆୟୋଜନ। ଚାନ୍ଦି ମେଢ଼ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କାରିଗରୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୋଷାକ ବଜାର, ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶ୍ରମଭିତ୍ତିକ ସେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରର ଆକଳନକୁ ଆଧାର କରି କଟକ ଦଶହରା ସମୟରେ ମୋଟ କାରବାର ୩୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା କୁହାଯାଉଛି। ତେବେ ଏହା ଏକ ଆନୁମାନିକ ହିସାବ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇ ଏକୀକୃତ ଅଧିକୃତ ତଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆକଳନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
