ଭାବବିହ୍ୱଳ ଭକ୍ତିରେ ମା’ଙ୍କୁ ମେଲାଣି: ଆଖିରେ ଲୁହ, ହୃଦୟରେ ଅପାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଗମନର ଅସୀମ ଅପେକ୍ଷା

ଡ. ସତ୍ୟଜିତ ନାଏକ, ଆଇପିଏସ୍

ଆଇଜିପି, କେନ୍ଦ୍ରାଞ୍ଚଳ ରେଞ୍ଜ, କଟକ

ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଆଗମନ ସହିତ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ, ଉଲ୍ଲାସ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଭକ୍ତିର ମହାସ୍ରୋତ ଜନମାନସକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିଲା, ମା’ଙ୍କ ମେଲାଣି ବେଳେ ସେହି ପରିବେଶ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବପ୍ରବଣତାରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ। କିଛିଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ମଣ୍ଡପଗୁଡ଼ିକ ରଙ୍ଗିନ ଆଲୋକମାଳା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ସାଜସଜ୍ଜା, ଧୂପଦୀପର ସୁଗନ୍ଧ, ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି, ଘଣ୍ଟନାଦ ଓ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣରେ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠିଥିଲା, ଆଜି ସେହି ମଣ୍ଡପଗୁଡ଼ିକ ମା’ଙ୍କ ବିଦାୟର ନିରବ ସାକ୍ଷୀ ପାଲଟିଛନ୍ତି। ଚାରିଆଡ଼େ ଭକ୍ତିମୟ ପରିବେଶ, ମନରେ ଅସରନ୍ତି ଭାବନା ଏବଂ ଆଖିରେ ଲୁହର ଧାରା। ମା’ଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବାର ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ନୁହେଁ; ଏହା ମଣିଷ ଓ ମାତୃଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗଭୀର ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରକାଶ। ମା’ ଦୁର୍ଗା ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ବିରାଜମାନ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିମା ନୁହନ୍ତି; ସେ ଆମର ଆସ୍ଥା, ବିଶ୍ୱାସ, ଶକ୍ତି, ସାହସ, ଆଶା ଓ ଆତ୍ମବଳର ଚିରନ୍ତନ ଉତ୍ସ। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଆମ ମନରେ ନୂତନ ଆଶା ସଞ୍ଚାର କରେ, ତାଙ୍କ ଆରାଧନା ଆମକୁ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଠିଆ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ଆମକୁ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କରିବାର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ। ମା’ଙ୍କୁ ମେଲାଣି ଦେବା ବେଳେ ଆମ ହୃଦୟରୁ ଆପେଆପେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ—“ମା’, ପୁଣି ଆସିବ। ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିବ। ଆମ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବ ଏବଂ ଆମ ଜୀବନରେ ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଭରିଦେବ।”

ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ପୂଜା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ। ଶାରଦୀୟ ଦୁର୍ଗୋତ୍ସବ ଆସିଲେ ଗାଁଠାରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଉତ୍ସାହର ସଞ୍ଚାର ହୁଏ। ଶିଶୁଙ୍କ ମୁହଁରେ ହସ, ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ମନରେ ଉଲ୍ଲାସ, ବୟସ୍କଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତି ଏବଂ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମୀୟତାର ଭାବ ଏହି ପର୍ବକୁ ଅଧିକ ମହିମାମୟ କରିଥାଏ। ମା’ଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘଦିନର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପୂଜାମଣ୍ଡପର ସାଜସଜ୍ଜା, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣରେ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ନିଷ୍ଠା, ଆୟୋଜକମାନଙ୍କ ପରିଶ୍ରମ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅକୁଣ୍ଠ ସହଯୋଗ ଏହି ମହୋତ୍ସବର ସାମୂହିକ ଚରିତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ମା’ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଲମ୍ବା ଧାଡ଼ିରେ ଠିଆ ହେବା, ପରିବାର ସହ ପୂଜାମଣ୍ଡପ ବୁଲିବା, ଅଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଏବଂ ମା’ଙ୍କ ଚରଣରେ ନିଜର ମନୋକାମନା ଜଣାଇବା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଅନୁଭୂତି। କିନ୍ତୁ ପର୍ବର ଅବସାନ ସହିତ ଯେତେବେଳେ ମା’ଙ୍କ ବିସର୍ଜନର ସମୟ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦର ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସ୍ମୃତିରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ଲାଗେ। ମା’ଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳକୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ଦର୍ଶନ କରିବା ବେଳେ ଅନେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ଆଖି ଲୁହରେ ଭରିଯାଏ। ସେହି ଲୁହ ଦୁର୍ବଳତାର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ; ତାହା ହେଉଛି ଅନ୍ତରର ଅଗାଧ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଅତୁଟ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମାତୃସ୍ନେହ ପ୍ରତି ମଣିଷର ଗଭୀର ଭାବନାର ପ୍ରତିଫଳନ।

ମା’ଙ୍କ ବିଦାୟ ଆମକୁ ମାତୃତ୍ୱର ମହାନତା ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଏ। ମା’ କେବଳ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ନୁହନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ନେହ, ତ୍ୟାଗ, କରୁଣା, ସହନଶୀଳତା ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବାର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ଦୁର୍ଗା ମା’ଙ୍କ ଦଶଭୁଜା ରୂପ ଆମକୁ ଏହି ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏ ଯେ ନାରୀ କେବଳ କୋମଳତାର ପ୍ରତୀକ ନୁହନ୍ତି; ସେ ଶକ୍ତି, ସାହସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅପାର ସମ୍ଭାବନାର ଅଧିକାରିଣୀ। ଜଣେ ମା’ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଯେପରି ସ୍ନେହ ଓ ସଂସ୍କାରରେ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି, ସେହିପରି ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ନ୍ୟାୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ମାନବିକତାର ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବାର ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ତେଣୁ ମା’ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ତାଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନ ପୂରଣ କରିବାର ସମାନ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ। ଯେଉଁ ସମାଜରେ ନାରୀ ସୁରକ୍ଷିତ, ସମ୍ମାନିତ ଓ ସଶକ୍ତ, ସେହି ସମାଜ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଗତିଶୀଳ। ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସମ୍ମାନ, ହିଂସା, ଭେଦଭାବ ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆମକୁ କେବଳ ଆଇନର ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ମନୋଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାକୁ ହେବ। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନା ସେତେବେଳେ ସାର୍ଥକ ହେବ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତୃଶକ୍ତିର ମହିମାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା।

ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ, ମହିଷାସୁର ଭଳି ଅସୁରର ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ଦେବତା ଓ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କାହାଣୀ କେବଳ ଏକ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ନୁହେଁ; ଏହା ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ଚିରନ୍ତନ ଜୀବନଦର୍ଶନ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅନ୍ୟାୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅହଂକାର, ଲୋଭ ଓ ହିଂସା ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ରୂପରେ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥାଏ। ଆଜିର ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ମାନବିକତାର ଅଭାବ, ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସା, ଶିଶୁଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟର କୁପ୍ରଭାବ, ସାଇବର ଅପରାଧ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ସାମାଜିକ ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଭଳି ସମସ୍ୟା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଛି। ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଆମକୁ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅସୁର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ପରାସ୍ତ କରିବାକୁ ହେବ। କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମରେ, ଘୃଣାକୁ ଭଲପାଇବାରେ, ଅହଂକାରକୁ ନମ୍ରତାରେ ଏବଂ ଉଦାସୀନତାକୁ ସେବାଭାବରେ ପରିଣତ କରିବା ହେଉଛି ମା’ଙ୍କ ପୂଜାର ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ। ମା’ଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରତୀକ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କରୁଣାମୟୀ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ମଣିଷକୁ ସ୍ନେହ, ଦୟା ଓ ଶାନ୍ତିର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ତେଣୁ ମା’ଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ସମୟରେ ଆମେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ—ଆମ ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଠିଆ ହେବାର ସାହସ ଅଛି କି? ଅସହାୟଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାର ମନୋଭାବ ଅଛି କି? ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ନିଜର ଦୁଃଖ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବାର ମାନବିକତା ଅଛି କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ହିଁ ଆମ ଭକ୍ତିର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବ।

ମା’ଙ୍କ ମେଲାଣିର ଏକ ଗଭୀର ସାମାଜିକ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଦୁର୍ଗାପୂଜା ହେଉଛି ଏକତା, ସହଯୋଗ ଓ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ମହାନ ଉତ୍ସବ। ପୂଜା ଆୟୋଜନରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଭାଷା ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିର ଭେଦଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି। କେହି ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି, କେହି ସାଜସଜ୍ଜାରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, କେହି ପୂଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଭକ୍ତଙ୍କ ସୁବିଧା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜର ସମୟ ଓ ଶ୍ରମ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଭାଗିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ମା’ଙ୍କ ବିସର୍ଜନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକତା ଓ ସହଯୋଗର ଭାବନା ଆମ ମନରେ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ସହ ସୁସମ୍ପର୍କ ରଖିବା, ଗରିବ ଓ ଅସହାୟଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା, ବୃଦ୍ଧବୃଦ୍ଧାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯତ୍ନଶୀଳ ହେବା ଏବଂ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସଦ୍‌ଭାବ ବଜାୟ ରଖିବା ହେଉଛି ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି। ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦ କେବଳ ଆଲୋକସଜ୍ଜା, ଭୋଜିଭାତ ଓ ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଆମ ଜୀବନରେ ସେବା, ସହାନୁଭୂତି ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱର ନୂତନ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ମା’ଙ୍କ ଆଗମନ ଆମକୁ ଏକାଠି କରିପାରିଛି, ତେବେ ତାଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ସେହି ଏକତାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବାର ସଂକଳ୍ପ ନେବା ଉଚିତ।

ଜଣେ ପୁଲିସ ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଜନବିଶ୍ୱାସ ବଜାୟ ରଖିବା ହେଉଛି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ। ପର୍ବପର୍ବାଣି ଆମକୁ ଏକାଠି ହେବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଆନନ୍ଦକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ପାଇଁ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନାଗରିକ ସଚେତନତା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ବିସର୍ଜନ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପୁଲିସ, ପ୍ରଶାସନ, ପୂଜା କମିଟି, ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ଓ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରୟାସ ଉତ୍ସବକୁ ସୁରୁଖୁରୁରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ଟ୍ରାଫିକ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା, ମଦ୍ୟପାନ କରି ଗାଡ଼ି ନ ଚଳାଇବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନଜନକ ଆଚରଣ କରିବା ଏବଂ କୌଣସି ଗୁଜବ ବା ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଚାର ନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବିଶେଷକରି ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ କୌଣସି ଅପ୍ରମାଣିତ ସୂଚନା ପ୍ରସାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାହାର ସତ୍ୟତା ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱବାନ ନାଗରିକଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଧାର୍ମିକ ଭାବନାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ସହ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କ ଭାବନା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ରହିବା ଦରକାର। ଆମ ଉତ୍ସବର ସଫଳତା କେବଳ ଜନସମାଗମ କିମ୍ବା ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ମାପି ହେବ ନାହିଁ; ଏହାର ପ୍ରକୃତ ସଫଳତା ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିରାପଦରେ ଘରକୁ ଫେରିବା, ସମାଜରେ ସଦ୍‌ଭାବ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିବା ଏବଂ ଉତ୍ସବ ପରେ ମଧ୍ୟ ମାନବିକ ସମ୍ପର୍କ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ହେବା। ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଆମେ ଏକ ଏପରି ସମାଜ ଗଠନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଆଇନ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ମଣିଷ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ସର୍ବଦା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିବ।

ମା’ଙ୍କ ମେଲାଣି ସହିତ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷାର ବାର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଭୁଲିଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ଆମ ଜୀବନର ଆଧାର। ନଦୀ, ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, ବୃକ୍ଷଲତା ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଆମର ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ। ମା’ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ବିସର୍ଜନ ସମୟରେ ଜଳାଶୟର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ଯତ୍ନବାନ ହେବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ସାମଗ୍ରୀରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ଅବଶିଷ୍ଟ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀର ଉପଯୁକ୍ତ ପରିଚାଳନା, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବ୍ୟବହାର କମାଇବା ଏବଂ ବିସର୍ଜନ ପରେ ଜଳାଶୟ ଓ ତଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଫା ରଖିବା ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ଆମର ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯେଉଁ ମା’ଙ୍କୁ ଆମେ ଜଗତଜନନୀ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଛୁ, ସେହି ଜଗତର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ଅସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଆମ ଭକ୍ତିର ମୂଳ ଭାବନା ସହ ସମଞ୍ଜସ ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତିର ସୁରକ୍ଷା ହେଉଛି ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପ୍ରତି ଆମର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ। ଆସନ୍ତୁ, ମା’ଙ୍କୁ ମେଲାଣି ଦେବା ସମୟରେ ଆମେ ଏହି ସଂକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ନେବା ଯେ ଆମ ନଦୀ, ଜଳାଶୟ ଓ ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବା ପାଇଁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ତରରେ ସଚେତନ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ଏହା ମଧ୍ୟ ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ଏକ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ହେବ।

ମା’ଙ୍କ ବିଦାୟର ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆମକୁ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ଓ ଆଶାର ଚିରନ୍ତନତା ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଜୀବନରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ସମୟ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଚାଲେ। ଆଜି ଯାହାକୁ ଆମେ ବିଦାୟ ଦେଉଛୁ, ଆଗାମୀ ଦିନରେ ତାହାର ସ୍ମୃତି ଆମକୁ ପୁଣି ଆନନ୍ଦ ଦେବ। ମା’ଙ୍କ ବିସର୍ଜନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ବାହ୍ୟ ରୂପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱାସର ମୂଲ୍ୟ କେବେ କମିଯାଏ ନାହିଁ। ମା’ଙ୍କ ମୃଣ୍ମୟୀ ପ୍ରତିମା ପଞ୍ଚଭୂତରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଥିବା ଭଲପାଇବା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅମର ହୋଇ ରହେ। ଯେପରି ଏକ ଦୀପର ଆଲୋକ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେହିପରି ମା’ଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଆମ ମନର ନିରାଶା, ଭୟ ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦୂର କରିବାର ପ୍ରେରଣା ଦିଏ। ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମୟରେ ସଂଘର୍ଷ, ବିଫଳତା, ଦୁଃଖ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେହି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା। ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆରାଧନା ଆମକୁ ଏହି ଆତ୍ମବଳ ଦିଏ। ତେଣୁ ମା’ଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେବା ସମୟରେ ଆମେ ନିରାଶ ନ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦେଇଥିବା ପ୍ରେରଣାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ମା’ଙ୍କ ବିଦାୟ ସହିତ ଆମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଏହା ଏକ ନୂତନ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ। ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଆମେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲୁ, ତାହାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ସାଧନା। ଯଦି ଆମେ ମା’ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ, ତେବେ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଆମ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ କରୁଣାରେ ଭରିଉଠିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଆମେ ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତି ମାଗୁଛୁ, ତେବେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହେବାର ସାହସ ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ଆମେ ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଶାନ୍ତି କାମନା କରୁଛୁ, ତେବେ ନିଜ କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି, ସଂଯମ ଓ ସହନଶୀଳତା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ। ଆମର ପ୍ରାର୍ଥନା ଯେତେବେଳେ ଆମର କର୍ମରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରିବା ସହିତ ମଣିଷର ସେବା କରିବା, ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ସହିତ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଏବଂ ନିଜର ଉନ୍ନତି ସହିତ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବା ହେଉଛି ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ସାର।

ଆଜି ଯେତେବେଳେ ମା’ଙ୍କ ବିସର୍ଜନ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଆଗକୁ ବଢ଼େ, ଢୋଲ ଓ ମହୁରୀର ଶବ୍ଦ ଆକାଶରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଭକ୍ତମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଧୀରେଧୀରେ ବିସର୍ଜନ ସ୍ଥଳ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ଭାବନା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ—ମା’ ଆମଠାରୁ ଦୂରକୁ ଯାଉନାହାନ୍ତି, ସେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ବିରାଜମାନ ହେଉଛନ୍ତି। ମା’ଙ୍କ ମେଲାଣି ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ବିଦାୟ ମାନେ ସବୁକିଛିର ଶେଷ ନୁହେଁ; ବିଦାୟ ହେଉଛି ପୁନର୍ମିଳନର ଆଶାକୁ ହୃଦୟରେ ସାଇତି ରଖିବାର ଏକ ପବିତ୍ର ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ଆଜି ମା’ଙ୍କୁ ଆଖିର ଲୁହରେ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଆସନ୍ତା ବର୍ଷ ପୁଣି ସେହି ଉତ୍ସାହ, ସେହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସେହି ଅପେକ୍ଷାରେ ମା’ଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବେ। ଏହି ଅପେକ୍ଷା ହିଁ ଭକ୍ତିର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ମା’ଙ୍କ ପ୍ରତି ଆମର ଭଲପାଇବା କୌଣସି ଦିନ, ତିଥି କିମ୍ବା ଉତ୍ସବରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଆମ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷଣରେ ଆମକୁ ନୂତନ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ।

ଏହି ଭାବବିହ୍ୱଳ ବିଦାୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମା’ଙ୍କ ଚରଣରେ ମୋର ଏକାନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା—ହେ ଜଗତଜନନୀ, ଆମକୁ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅ। ଆମ ମନରୁ ଅହଂକାର, ଈର୍ଷା, ହିଂସା ଓ ଘୃଣାକୁ ଦୂର କରି ଦୟା, କ୍ଷମା, ତ୍ୟାଗ ଓ ମାନବିକତାରେ ଆମ ହୃଦୟକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କର। ଆମ ପରିବାରରେ ସୁଖଶାନ୍ତି, ସମାଜରେ ଭାଇଚାରା ଏବଂ ଦେଶରେ ଏକତା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସାହସ ଦିଅ; ଯେଉଁମାନେ ନିରାଶାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଆଶାର ଆଲୋକ ଜାଳିଦିଅ; ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ ଓ ସୁରକ୍ଷା ମିଳୁ। ଆମ ଯୁବପିଢ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ମାର୍ଗରେ ଆଗେଇ ନେବାର ପ୍ରେରଣା ଦିଅ, ଆମ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ନିରାପଦ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରଦାନ କର ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ସହ ବଞ୍ଚିବାର ପରିବେଶ ଦିଅ। ଆମେ ଯେପରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନରେ ସଚ୍ଚୋଟ, ଜନସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ମାନବିକତାରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରିବୁ, ସେଥିପାଇଁ ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କର। ମା’, ତୁମର ବିଦାୟ ଆମ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆଣିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଆଶୀର୍ବାଦ ଆମ ହୃଦୟରେ ନୂତନ ଆଶାର ଦୀପ ଜାଳିଦେଇଛି। ତୁମେ ଆମ ମନରେ, ଆମ ବିଶ୍ୱାସରେ, ଆମ କର୍ମରେ ଓ ଆମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁଭ ସଂକଳ୍ପରେ ସଦା ବିରାଜମାନ ରୁହ।

ମା’ଙ୍କ ମୃଣ୍ମୟୀ ରୂପ ବିସର୍ଜିତ ହେଉ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ମୟୀ ସ୍ୱରୂପ ଆମ ହୃଦୟରେ ଚିରଦିନ ଜାଗ୍ରତ ରହୁ। ମା’ଙ୍କ ବିଦାୟ ଆମ ମନରେ ଭକ୍ତି, ଜୀବନରେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସମାଜରେ ମାନବିକତାର ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ କରୁ। ଆଖିରେ ଲୁହ, ହୃଦୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନ୍ତରରେ ଅସୀମ ବିଶ୍ୱାସ ନେଇ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକସ୍ୱରରେ କହିବା—“ଜୟ ମା’ ଦୁର୍ଗା! ଆସନ୍ତା ବର୍ଷକୁ ପୁଣି ଆସିବ ମା’!”