ଡଃ ସତ୍ୟଜିତ ନାୟକ, ଆଇପିଏସ୍ ଆଇଜିପି, କଟକ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ମାସ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକଚେତନା, ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ନୂଆ ଦିଗଦେଖାଉଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ଅବସର। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସନାତନପରମ୍ପରାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ଏହି ମାସ ଆମକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ରଖିବା ସହ ନିଜ ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବା, ମନକୁସଂଯମିତ କରିବା ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନୂଆ ଭାବରେବୁଝିବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଭକ୍ତି, ତ୍ୟାଗ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓଆତ୍ମଚିନ୍ତନର ମାସ। ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତପବିତ୍ର ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭାତରୁ ଉଠିସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଦୀପଦାନ ଭଳି ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ଭକ୍ତିମୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଘରେଘରେ ଦୀପ ଜଳେ, ତୁଳସୀ ଚଉରାରେ ପୂଜା ହୁଏ ଏବଂ ଭଜନ-କୀର୍ତ୍ତନରେପରିବେଶ ମୁଖରିତ ହୋଇଉଠେ। ଏହି ସବୁ ପରମ୍ପରା ଆମ ସଂସ୍କୃତିରଗଭୀରତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମୃଦ୍ଧିର ପ୍ରତୀକ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର-ବିଚାରକୁ ଦେଖିଲେ ହେବ ନାହିଁ; ଏହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜୀବନଦର୍ଶନକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।ଉପବାସ ଆମକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ, ପ୍ରାର୍ଥନା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଆମକୁ ନିଜ ଭିତରକୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ। ଏହି ମାସଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ସମୃଦ୍ଧି କେବଳ ଧନ, ପଦବୀ କିମ୍ବାପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ନାହିଁ; ଏହା ରହିଛି ମନର ପବିତ୍ରତା, ଚିନ୍ତାର ଉତ୍କର୍ଷ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ। ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରମହତ୍ତ୍ୱ ଅତୁଳନୀୟ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଧାମ ପୁରୀରେ ଏହି ମାସରେ ହବିଷ୍ୟାଳିବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନିଷ୍ଠା ଏକ ଅନନ୍ୟପରମ୍ପରା। ଅନେକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ନିୟମ, ସଂଯମ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହ ହବିଷ୍ୟ ପାଳନକରନ୍ତି। ଏହି ପରମ୍ପରା ଆମ ସମାଜରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣରମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ମନ୍ଦିରରେଦୀପଦାନ ଏବଂ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମାଗମ ଏହିମାସର ଧାର୍ମିକ ଆବେଗକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଥାଏ। ଏହି ମାସରେଦୀପଦାନର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଏକ ଛୋଟ ଦୀପ ଯେପରିଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି ଆଲୋକ ବିଛୁରିତ କରେ, ସେହିପରି ମଣିଷର ଏକସତ୍ଚିନ୍ତା, ଏକ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଏକ ମାନବିକ ପଦକ୍ଷେପ ସମାଜରେ ଆଶାଓ ବିଶ୍ୱାସର ଆଲୋକ ଜଳାଇପାରେ। ଦୀପର ଆଲୋକ ଆମକୁ ଅଜ୍ଞାନରୁଜ୍ଞାନ, ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅହଂକାରରୁ ବିନମ୍ରତା ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସରହେବାର ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ। ତେଣୁ ଦୀପ ଜାଳିବା ସହ ଆମ ଅନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟମାନବିକତା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ କରୁଣାର ଆଲୋକ ଜଳାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଆଉ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ସେବା ଓ ପରୋପକାର।ଧର୍ମ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରିବା କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ନିୟମ ପାଳନକରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭୋକିଲାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା, ଅସହାୟଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟକରିବା, ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା, ରୋଗୀଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ଓଦୁଃଖୀ ମଣିଷର ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟାଇବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ମୂଳ ଆଧାର।ଯେଉଁଠାରେ କରୁଣା ଅଛି, ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ ରହିଛି।ତେଣୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଆମେ ଯଦି ଅନ୍ତତଃ ଜଣେ ଅସହାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଜୀବନରେ ଆଶାର ଆଲୋକ ଜଳାଇପାରିବା, ତାହା ଆମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକସାଧନାକୁ ଅଧିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ।
ଜଣେ ପୁଲିସ ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସଂଯମ,ନିଷ୍ଠା ଓ ସେବାଭାବ କେବଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସୁସ୍ଥସମାଜ ଗଠନର ମଧ୍ୟ ମୂଳ ଆଧାର। ପୁଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଇନର ପ୍ରୟୋଗଯେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ନିରପେକ୍ଷତା ଓମାନବିକ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଆବଶ୍ୟକ। ଆଇନ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଅନ୍ୟରଅଧିକାର ପ୍ରତି ସଚେତନତା ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ହେଉଛି ଏକଦାୟିତ୍ୱବାନ ନାଗରିକର ପରିଚୟ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆମକୁ ନିଜ ଆଚରଣରସମୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏବଂ ସମାଜ ପ୍ରତି ଆମର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ନୂଆ ଭାବରେବୁଝିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ। ଆଜିର ଦ୍ରୁତଗତିଶୀଳ ଜୀବନରେ ମଣିଷ ଅନେକସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟସ୍ତତା, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକାଂକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେନିଜ ମନର ଶାନ୍ତିକୁ ହରାଇ ବସେ। ଏପରି ସମୟରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆମକୁକିଛି ସମୟ ନିଜ ପାଇଁ, ପରିବାର ପାଇଁ ଓ ସମାଜ ପାଇଁ ଦେବାର ମହତ୍ତ୍ୱବୁଝାଏ। ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ନିରବ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନରେବିତାଇଲେ ମନରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ସକାରାତ୍ମକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ। ଏହିସମୟରେ ଆମେ ନିଜର ଭୁଲ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବାଏବଂ ନିଜ ଜୀବନରେ ଭଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସଂକଳ୍ପ ନେଇପାରିବା। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆମକୁ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱବାନ ହେବାର ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦିଏ।ଆମର ପର୍ବପର୍ବାଣି, ପୂଜାପାଠ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ପ୍ରକୃତି ସହ ଗଭୀରଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ତେଣୁ ଆମେ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା, ଜଳର ସଂରକ୍ଷଣ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ।ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ସମୟରେ ପରିବେଶ ପରିଷ୍କାର ରଖିବା, ଅନାବଶ୍ୟକଅପଚୟକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷାକରିବା ମଧ୍ୟ ଆମ ସାମୂହିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
ଏହି ପବିତ୍ର ମାସରେ ଆମେ ଆଉ ଏକ ସଂକଳ୍ପ ନେବା ଉଚିତ—ସମାଜରେଶାନ୍ତି, ସଦ୍ଭାବ ଓ ଭାଇଚାରାକୁ ମଜବୁତ କରିବା। ଧର୍ମ ମଣିଷକୁ ବିଭାଜିତକରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସତ୍ୟ, ପ୍ରେମ, ସହନଶୀଳତା ଓ ମାନବିକତାରପଥରେ ଏକତ୍ର କରିବା ପାଇଁ। ଆମର ଆସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିସମ୍ମାନ ଓ ସହାନୁଭୂତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକତାର ପ୍ରକୃତଅର୍ଥ ସାର୍ଥକ ହୁଏ। ଏହି ମାସର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ମତଭେଦ ଭୁଲିପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନଶୀଳ ହେବା ଏବଂ ସମାଜର ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଖରେଠିଆ ହେବାର ପ୍ରେରଣା ଦେଉ। ମୋ ମତରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠମହାତ୍ମ୍ୟ ହେଉଛି ଏହା ମଣିଷକୁ ନିଜ ଅନ୍ତରର ଆଲୋକ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଶିଖାଏ।ପୂଜାରେ ଭକ୍ତି ରହୁ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ରହୁ, କଥାରେ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ରହୁଏବଂ ଆଚରଣରେ ମାନବିକତା ରହୁ—ଏହା ହିଁ ଆମ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତସାଧନା। ଆମେ ଯଦି ଏହି ମାସରେ ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହପାଳନ କରିପାରିବା, ତେବେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପବିତ୍ରତା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନଜୀବନରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବ। ଆସନ୍ତୁ, ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଆମେକେବଳ ଦୀପ ଜାଳିବା ନୁହେଁ, ନିଜ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ମାନବିକତାର ଦୀପପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା। କେବଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ମାଗିବାନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନରେ ସୁଖ ଓ ଆଶା ଆଣିବାର ମାଧ୍ୟମ ହେବା।କେବଳ ଧାର୍ମିକ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା ଓକର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିବା। କାରଣ ପ୍ରକୃତ ଧର୍ମ ସେହିଠାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ମଣିଷର ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଦୁଃଖୀର ଦୁଃଖ ବୁଝେ ଏବଂସମାଜରେ ପ୍ରେମ, ଶାନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବନରେ ଭକ୍ତିର ଆଲୋକ, ମନରେ ଶାନ୍ତି, ଆଚରଣରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ସମାଜରେ ସେବା ଓ ସଦ୍ଭାବର ନୂଆ ସଂକଳ୍ପଆଣୁ—ଏହା ହିଁ ମୋର ଆନ୍ତରିକ ପ୍ରାର୍ଥନା।
