ମନେ ପଡ଼େ ୧୯୯୯ର ମହାବାତ୍ୟା: ସମୟ ବିତିଛି, ହେଲେ ସେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଜି ବି ଅଭୁଲା

ଲେଖକ: ଜୟପ୍ରକାଶ ନାୟକ

ଅକ୍ଟୋବର ମାସ ଆସିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଆକାଶ, ପବନ ଓ ଉପକୂଳର ସ୍ମୃତି ସହ ମନେ ପଡ଼ିଯାଏ ଏକ ଅଭୁଲା ଦୁଃଖର କାହାଣୀ। ମନେ ପଡ଼େ ୧୯୯୯ ମସିହାର ସେହି ମହାବାତ୍ୟା। ମନେ ପଡ଼େ ହଜାର ହଜାର ନିରୀହ ଜୀବନର ଅକାଳ ବିୟୋଗ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘର, ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସଂସାର ଏବଂ ନିଜ ଆଖି ଆଗରେ ସବୁକିଛି ହରାଇ ନିରବରେ ଲୁହ ଝରାଉଥିବା ଅସହାୟ ମଣିଷର ଛବି। ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ବିତିଯାଇଛି, ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ବଦଳିଛନ୍ତି, ଓଡ଼ିଶାର ଚେହେରା ମଧ୍ୟ ବଦଳିଛି; କିନ୍ତୁ ସେହି ଭୟାବହ ଦିନର ସ୍ମୃତି ଆଜି ବି ଅନେକ ହୃଦୟରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ରହିଛି।

୧୯୯୯ ଅକ୍ଟୋବର ୨୯। ଏହି ତାରିଖଟି ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ କେବଳ ଏକ ଦିନ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରକୃତିର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ମଣିଷର ଅସହାୟତାର ଏକ ମର୍ମନ୍ତୁଦ ସ୍ମାରକୀ। ସେଦିନ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ, ପ୍ରବଳ ପବନର ହୁଙ୍କାର ଓ ଅବିରତ ବର୍ଷା ମିଶି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ପ୍ରଳୟର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ। ପାରାଦୀପ ନିକଟରେ ଉପକୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ସେହି ମହାବାତ୍ୟା ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜୀବନକୁ ଏପରି ଭାବେ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଥିଲା ଯେ, ତାହାର କ୍ଷତଚିହ୍ନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିଭିପାରିନଥିଲା।

ପ୍ରକୃତିର ତାଣ୍ଡବ, ଛାରଖାର ଜନଜୀବନ

ସେହି ମହାବାତ୍ୟାରେ ଜଗତସିଂହପୁର, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପବନରେ ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷ ଉପୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିଲା, ଘରଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ଗାଁରେ ସମୁଦ୍ର ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରି ଜନଜୀବନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଇଥିଲା। ଯେଉଁ ଗାଁଗୁଡ଼ିକରେ ଦିନେ ହସଖୁସିରେ ଜୀବନ ବିତୁଥିଲା, ସେଠାରେ ଚାରିଆଡ଼େ ଦେଖାଯାଇଥିଲା ଧ୍ୱଂସର ବିଭୀଷିକା।

କେତେ ମାଆ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ହରାଇଥିଲେ, କେତେ ଶିଶୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ସ୍ନେହରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ, କେତେ ପରିବାରର ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଘରର ଅର୍ଥ କେବଳ ଚାରିକାନ୍ଥ ନୁହେଁ, ସେଥିରେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ପରିଶ୍ରମ। ମହାବାତ୍ୟା ସେହି ସବୁକିଛିକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେଇଥିଲା।

ସରକାରୀ ହିସାବ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ମହାବାତ୍ୟାରେ ପ୍ରାୟ ୧୦ ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ। ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପଛରେ ରହିଛି ଅସଂଖ୍ୟ ପରିବାରର ଦୁଃଖ, ଅସହାୟତା ଓ ଅପୂରଣୀୟ କ୍ଷତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୃତ୍ୟୁ ପଛରେ ଥିଲା ଗୋଟିଏ ଜୀବନ, ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଓ ଅନେକ ଅଧୁରା ସ୍ୱପ୍ନ।

ବାତ୍ୟା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବଞ୍ଚିବାର ଲଢ଼େଇ

ବାତ୍ୟାର ପବନ ଥମିଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବିପନ୍ନ ମଣିଷଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା। ଚାରିଆଡ଼େ ଭଙ୍ଗା ଘର, ଉପୁଡ଼ା ଗଛ, ଜମି ରହିଥିବା ପାଣି ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ। ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଔଷଧ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ। ରାସ୍ତାଘାଟ ଅବରୋଧ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ସହାୟତା ପହଞ୍ଚାଇବା ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା।

ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଥିଲା ଏକ ନୂଆ ସଂଘର୍ଷ। ଯେଉଁମାନେ ବଞ୍ଚିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶୂନ୍ୟରୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଗଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ନିଜର ଭଙ୍ଗା ଘରକୁ ସଜାଡ଼ିବା, ଜୀବିକାର ନୂଆ ରାସ୍ତା ଖୋଜିବା ଓ ପିଲାମାନଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ପୁଣି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସହଜ ନଥିଲା।

ତଥାପି ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ରହିଛି ଏକ ଅସାଧାରଣ ଜୀବନଶକ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସବୁକିଛି ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହିଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପୁଣି ଗଢ଼ିଥିଲେ। ଲୁହ ପୋଛି, ଦୁଃଖକୁ ଛାତିରେ ଚାପି ରଖି, ପରିଶ୍ରମ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ସାଥୀ କରି ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ହିଁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ।

ମାନବିକତାର ହାତ ବଢ଼ିଥିଲା ବିପନ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ

ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ସେହି କଠିନ ସମୟରେ ମାନବିକତାର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ନିଜେ ଅସୁବିଧାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ଅଜଣା ମଣିଷକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଓ ଭୋକିଲାଙ୍କ ସହ ଖାଦ୍ୟ ବାଣ୍ଟି ଖାଇବା ଭଳି ଘଟଣା ମଣିଷପଣିଆର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲା।

ବିପଦ ସମୟରେ ମଣିଷର ପରିଚୟ ତା’ର ଧନସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ପଦପଦବୀରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ସହାୟତାର ହାତ ବଢ଼ାଇବାରେ ରହିଥାଏ। ମହାବାତ୍ୟା ଆମକୁ ଏହି ମହାନ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲା ଯେ, ବିପଦରେ ମଣିଷ ହିଁ ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସାହାରା।

ମହାବାତ୍ୟା ବଦଳାଇଦେଲା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସ୍ତୁତି

୧୯୯୯ର ମହାବାତ୍ୟା କେବଳ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନଥିଲା; ଏହା ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଥିଲା। ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଆଗୁଆ ସତର୍କ ସୂଚନା, ନିରାପଦ ସ୍ଥାନକୁ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ, ବାତ୍ୟା ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ଉଦ୍ଧାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସରକାରୀ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଓଡ଼ିଶା ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛି। ଆଜି ପାଣିପାଗ ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ଅଧିକ ଶୀଘ୍ର ମିଳୁଛି, ଉଦ୍ଧାରକାରୀ ଦଳ ଅଧିକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହୁଛନ୍ତି ଏବଂ ବିପଦସଙ୍କୁଳ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନକୁ ନେବା ପାଇଁ ଯୋଜନା କରାଯାଉଛି।

କିନ୍ତୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସଚେତନତା, ପ୍ରଶାସନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନ, ଗୁଜବଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଓ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରକୃତିର ବିପଦକୁ ଆମେ ରୋକିପାରିବା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସଚେତନତା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର କ୍ଷତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କମାଇପାରିବା।

ଅତୀତର ସ୍ମୃତି, ଭବିଷ୍ୟତର ସଂକଳ୍ପ

ଆଜି ୧୯୯୯ ମହାବାତ୍ୟାକୁ ମନେ ପକାଇବା ବେଳେ ଆମ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆସେ, ମନରେ ଦୁଃଖ ଭରିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ମୃତି ଆମକୁ କେବଳ ଅତୀତର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହା ଆମକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଅଧିକ ସତର୍କ, ଅଧିକ ସଚେତନ ଓ ଅଧିକ ମାନବିକ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଉଚିତ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାତ୍ୟା ଆମକୁ ଏକ ନୂଆ ପରୀକ୍ଷାର ସାମ୍ନା କରାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆମକୁ ଆମର ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶିଖାଏ। ତେଣୁ ଆମେ ଅତୀତରୁ ଶିକ୍ଷା ନେଇ ଏପରି ଏକ ସମାଜ ଗଢ଼ିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ବିପଦ ସମୟରେ କେହି ଅସହାୟ ହୋଇ ରହିବେ ନାହିଁ।

୧୯୯୯ ମହାବାତ୍ୟାରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି। ସେହି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ନିଜର ସର୍ବସ୍ୱ ହରାଇ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଥରେ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କ ସାହସକୁ ଶତ ଶତ ପ୍ରଣାମ।

ସମୟ ସବୁ କ୍ଷତକୁ ଭରିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମୟର ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ଶକ୍ତି ଦିଏ। ୧୯୯୯ର ମହାବାତ୍ୟା ଆମ ପାଇଁ ସେହି ଅଭୁଲା ଶିକ୍ଷା—ମଣିଷର ଜୀବନ ଅମୂଲ୍ୟ, ମାନବିକତା ଅମର ଏବଂ ଏକତା ହିଁ ସଙ୍କଟକୁ ଜୟ କରିବାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି।

— ଜୟପ୍ରକାଶ ନାୟକ

ଲେଖକ